فاطمه نوری فاضل، طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، با اشاره به وضعیت تحصیلی خود اظهار کرد: در مقطع سطح سه رشته فقه و اصول تحصیل میکنم و در حال حاضر بهصورت غیرحضوری در جامعهالزهرا(سلاماللهعلیها) مشغول به تحصیل هستم.
وی با بیان اینکه نسخهشناسی دانشی گسترده است، افزود: این دانش حوزهای گسترده است و هرچه در آن ممارست و برای یادگیری تلاش کنیم، همچنان مطالب و ابعاد فراوانی برای آموختن وجود دارد.
فعالیت در کتابخانه آستان قدس رضوی؛ انگیزهای برای حضور در دارالعلم
طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» درباره انگیزه خود از انتخاب مدرسه نسخهشناسی از میان رشتههای این دوره، گفت: خادمیار اداره مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوی هستم و در آنجا در قالب خادمیاری، در زمینه تصحیح متون و فهرستنویسی فعالیت میکنم و در کنار فعالیت، آموزش نیز میبینم.
وی ادامه داد: در جریان این فعالیتها متوجه شدم دورهای حضوری برای آموزش نسخهشناسی برگزار میشود و همین موضوع موجب شد برای شرکت در این دوره ترغیب شوم.
نوری فاضل با اشاره به مهمترین دستاورد خود از حضور در مدرسه تابستانه «دارالعلم» بیان کرد: حضور در کلاس درس آیتالله سبحانی برای من بسیار جذاب بود. اگرچه این درس ارتباط مستقیمی با نسخهشناسی نداشت، اما علاقهمند بودم این درس در هفته دوم نیز ادامه داشته باشد که متأسفانه چنین امکانی فراهم نشد؛ با این حال، حضور در هفته نخست و نشستن در پای درس این مرجع عالیقدر برای من بسیار لذتبخش بود.
وی افزود: در زمینه نسخهشناسی نیز این دوره بسیار ارزشمند بود و یک دوره فشرده به شمار میرفت. البته برخی مطالب برای من تکراری بود، اما تکرار نیز خالی از لطف و برکت نیست و این فرصت برای ما فراهم شد.
این طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه دارالعلم با اشاره به تجربه آموزش حضوری نسخهشناسی در یک مدرسه دینی، خاطرنشان کرد: تاکنون آموزشهای مرتبط با نسخهشناسی را بهصورت مجازی دنبال کرده بودم و رشته خاص و انحصاری نسخهشناسی در حوزه علمیه وجود نداشت و این رشته بیشتر در قالب دانشگاه ارائه میشد که ورود به آن مستلزم شرکت در کنکور و صرف زمان زیادی بود.
وی تصریح کرد: این دوره نخستین تجربهام برای آموزش حضوری نسخهشناسی در یک مدرسه دینی بود و این موضوع بسیار شاخص و ارزشمند است.
نظم آموزشی و تعامل علمی؛ از ویژگیهای برجسته دارالعلم
نوری فاضل در ارزیابی فضای علمی مدرسه تابستانه «دارالعلم» اظهار کرد: فضای علمی این دوره بسیار عالی و نظاممند بود و انضباط بهخوبی رعایت میشد؛ بهگونهای که آغاز و پایان کلاسها با نظم مشخصی انجام میگرفت.
وی افزود: حقوق شرکتکنندگان مورد توجه قرار داشت و احترام متقابلی که میان شرکتکنندگان و عوامل اجرایی وجود داشت، بسیار ستودنی بود. همچنین امکانات رفاهی مناسبی برای شرکتکنندگان فراهم شده بود.
طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» در معرفی این دوره به طلاب، بیان کرد: دارالعلم را میتوان یک دوره علمی، سیاحتی و زیارتی دانست که در کنار برنامههای علمی، فرصت تعامل با طلاب و دوستانی از سراسر ایران را فراهم میکند.
وی درباره مفهوم نسخهشناسی و تصحیح متون برای افرادی که با این حوزه آشنایی ندارند، گفت: سیر در گذشته و گنجینه آثار مکتوب بسیار لذتبخش است. اینکه انسان کتابی را با دستخط خود مؤلف آن، که شخصیتی برجسته تاریخی و علمی بوده است، مشاهده کند، تجربهای بسیار ارزشمند است.
نوری فاضل ادامه داد: حتی به افرادی که علاقهای به نسخهشناسی ندارند توصیه میکنم برای یک بار هم که شده، یک نسخه خطی یا تصویر دیجیتال آن را تهیه و مطالعه کنند؛ چراکه مطمئن هستم پس از آن به این دانش علاقهمند خواهند شد.
وی با اشاره به اهمیت حفظ و تصحیح میراث مکتوب حوزه علمیه، عنوان کرد: بسیاری از نسخ خطی و کتب خطی هنوز احیا نشده و به مرحله چاپ نرسیدهاند. بهویژه در حوزه فقه، تعداد کتابهای خطی بسیار زیاد است و طلاب علوم دینی با ورود به این دانش میتوانند کتابهای خطی موجود در گنجینههای کتابخانهها را احیا و به مرحله چاپ برسانند.
طلبه شرکتکننده در مدرسه نسخهشناسی دارالعلم افزود: این آثار به دلیل ارزشمندی در گنجینههای کتابخانهها نگهداری میشوند و در اختیار عموم قرار ندارند؛ بنابراین افرادی که وارد عرصه نسخهشناسی و تصحیح متون میشوند، میتوانند این آثار را احیا کنند تا در قالب کتابهای چاپی در اختیار جامعه قرار گیرد و از محتوای آنها بهرهبرداری شود.
هر نسخه خطی؛ دریچهای به دانش، هنر و تاریخ گذشتگان
نوری فاضل درباره اطلاعاتی که یک نسخه خطی میتواند درباره اندیشه و تاریخ علمی گذشتگان ارائه کند، اظهار کرد: این اطلاعات بسیار گسترده است و هم جنبه ظاهری و هم جنبه محتوایی نسخه را دربرمیگیرد. نوع کاغذ، نوع خط، آرایههای بهکاررفته، زیباسازیهای بصری و رنگهای استفادهشده، هر کدام اطلاعات ارزشمندی را در اختیار ما قرار میدهد.
وی ادامه داد: استفاده از رنگهایی مانند لاجورد و همچنین آرایههایی همچون سرترنج، ترنج، شمسه و شرفه، بخشی از زیباییهای هنری نسخ خطی است که هنر هنرمندان گذشته را نشان میدهد.
این طلبه مدرسه تابستانه دارالعلم افزود: اوراقی که توسط براقان تهیه میشد و به نوعی میتوان آنها را ناشران امروز دانست، در اختیار کاتبان قرار میگرفت تا کتاب بر روی آنها نوشته شود. همچنین با بررسی نسخه خطی میتوان دریافت که کاتب از چه موادی برای نگارش استفاده کرده و چگونه دانش و علمی که از مؤلف به کتاب منتقل شده، ثبت شده است.
وی خاطرنشان کرد: با مراجعه به این کتابها میتوان هم هنر گذشته و هنر کتابآرایی و هم دانش و آثار علمی علمای گذشته را در اختیار داشت.
نوری فاضل با اشاره به نخستین اطلاعاتی که میتوان از مواجهه با یک نسخه خطی به دست آورد، بیان کرد: زمانی که یک نسخه را مشاهده میکنیم، رنگ، نوع نوشته، نوع کتابت و ویژگیهای دیگر، هر کدام مفهومی را به ما منتقل میکنند و میتوان از این طریق اطلاعاتی درباره قرن، شیوه نگارش و محتوای اثر به دست آورد.
وی گفت: ارزشمندترین اطلاعاتی که از هر کتاب میتوان دریافت، محتوای آن است؛ اینکه نویسنده یا مؤلف با چه هدفی این کتاب را نوشته و چه علمی را قصد داشته به مخاطب منتقل کند.
طلبه شرکتکننده در مدرسه نسخهشناسی دارالعلم ادامه داد: گاهی نسخه خطی در اختیار کاتبی قرار گرفته که وظیفه داشته علم مؤلف را منتقل کند و گاهی نیز کتاب در اختیار هنرمندی قرار گرفته است تا هنرهایی مانند تذهیب، تسطیر یا زراندازی را در آن به کار ببرد و این هنر را به نسلهای بعد منتقل کند.
وی افزود: هر یک از این افراد، اطلاعات و سخن مستقلی در نسخه دارند؛ هنرمند، مؤلف و حتی کاتب، هر کدام اطلاعات جداگانهای را به ما منتقل میکنند.
نوری فاضل درباره آینده نسخهشناسی و تصحیح متون در عصر دیجیتال و هوش مصنوعی نیز اظهار کرد: بسیار امیدوارم اطلاعات و دادههایی که از نسخ خطی در اختیار داریم، به هوش مصنوعی داده شود تا فرزندان ما در آینده با استفاده از این فناوری، دسترسی سریعتری به نسخ خطی و این میراث مکتوب داشته باشند.
ضرورت تخصصیتر شدن دورههای نسخهشناسی دارالعلم
وی در پایان با اشاره به پیشنهاد خود درباره برگزاری دوره نسخهشناسی «دارالعلم» گفت: برای ورود شرکتکنندگان به مدرسه نسخهشناسی گزینش انجام شد و تصور من این بود که این دوره تخصصیتر باشد.
نوری فاضل افزود: تقریباً هفت روز نخست دوره به مباحث مقدماتی اختصاص داشت که برای ما تکرار مکررات بود؛ البته تکرار مطالب نیز خالی از لطف نبود، اما تصور میکردم میتوان این دوره را به شکل تخصصیتری پیگیری کرد.
وی ادامه داد: همچنین انتظار داشتیم دسترسی بیشتری به نسخههای خطی داشته باشیم. با توجه به اینکه از میان بیش از ۳۰۰ داوطلب، ۳۵ نفر برای حضور در این دوره گزینش شدند، قاعدتاً تصور و انتظار ما این بود که دوره بهصورت کارگاهی برگزار شود و فرصت آشنایی نزدیکتر با نسخههای خطی و کسب این تجربه ارزشمند فراهم شود که متأسفانه این امر در این دوره میسر نشد.
طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» ابراز امیدواری کرد که در دورههای آینده، این تجربه ارزشمند و لذتبخش برای شرکتکنندگان فراهم شود.
