حجتالاسلام سیدمهدی آقائی، مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، با اشاره به رویکرد این دوره اظهار کرد: چهارمین دوره مدرسه فقه و اصول در امتداد تأکیدات رهبر شهید انقلاب اسلامی در بیانیه یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم درباره ضرورت شکلگیری «حوزه پیشرو و سرآمد» و «حوزه تمدنساز» طراحی شده است.
وی افزود: این مدرسه در قالب یک طرح پنجساله برنامهریزی شده و در دوره چهارم، «بررسی علمی و تبیینی نقش اهداف شریعت در استنباط احکام» را بهعنوان محور اصلی مباحث خود دنبال میکند.
حجتالاسلام آقائی با تشریح پرسش محوری این دوره گفت: مسئله اساسی آن است که آیا میتوان با تکیه بر اهداف کلی شریعت، از جمله عدالت، کرامت، حفظ نظام و مصلحت و با بهرهگیری از روشهای علمی، به استنباط حکم شرعی در مسائل مستحدثه و عرصه فقه نظامات دست یافت یا این اهداف از حجیت کافی برای ورود به فرآیند استنباط برخوردار نیستند.
مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم تصریح کرد: این پرسش در این دوره بدون پیشداوری و با رویکردی علمی، در معرض بررسی و نقد دیدگاههای موافقان و مخالفان قرار میگیرد.
از مبانی و روششناسی تا اعتبار اهداف شریعت
وی ادامه داد: یکی از محورهای اصلی دوره، بررسی نسبت «فقه تخصصی» با اهداف شریعت است؛ از جمله فقه سیاسی، فقه اقتصادی و فقه خانواده و همچنین «فقه نظامات» که طراحی نظامات اجتماعی در حوزههایی همچون حکومت، اقتصاد، عدالت و روابط بینالملل را دنبال میکند.
حجتالاسلام آقائی خاطرنشان کرد: برنامه علمی این دوره دارای یک سیر منطقی و گامبهگام است که از تاریخچه، مسئلهشناسی و مبانی آغاز میشود و پس از بررسی روششناسی و چگونگی استخراج اهداف شریعت، به مباحث مربوط به حجیت، اعتبارسنجی، کاربست عملی و چالشهای نظری میرسد.
وی گفت: در بخش تاریخچه، مسئلهشناسی و مبانی، ریشههای بحث اهداف شریعت و تفاوت دیدگاهها در مذاهب فقهی بررسی میشود. در نشستهای نخست، موضوعاتی همچون «مقاصد شریعت و تفاوتهای آن در مذاهب فقهی» و «رابطه مقاصد با ملاکات، مداق شریعت و روح شریعت» مورد بحث قرار میگیرد و در ادامه، نقش متفکران وابسته به جریان اسلامیگری در توسعه اندیشه اهداف شریعت در قالب یک کرسی تخصصی بررسی خواهد شد.
مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم افزود: پس از تبیین تاریخچه و مبانی، چگونگی استخراج اهداف شریعت مورد توجه قرار میگیرد و در این بخش، راههای کشف ملاکات از طریق عقل، از جمله برهان سیر و تقسیم و دلالت اشاره، همچنین تعدی از ملاک منصوص بررسی میشود.
وی ادامه داد: راههای کشف ملاکات از طریق علت و حکمت منصوص و نیز قیاس اولویت، دلالت اقتضاء و دلالت تنبیه از دیگر مباحث این بخش است و در ادامه، «الگوریتم موجه مقاصد» معرفی میشود؛ الگوریتمی که مدعی است میتواند اهداف شریعت را از سطح حکمتهای غیرقابل استناد به علتهای تعمیمیافته و موجه تبدیل کند.
از فقه معاصر و مسائل مستحدثه تا کاربست در ابواب مختلف
حجتالاسلام آقائی با اشاره به بخش دیگری از مباحث این دوره اظهار کرد: در محور تاریخچه فقهی و مواجهه با مسائل مستحدثه، تاریخچه مقاصد در فقه امامیه تبیین و دیدگاه فقهای معاصر در مقایسه با متقدمان مورد نقد و بررسی قرار میگیرد.
وی افزود: نقش اهداف شریعت در فقه الاولویات، بهویژه در تشخیص اولویتها هنگام تزاحم احکام، و همچنین نقش این اهداف در استنباط مسائل مستحدثه، از دیگر موضوعات این بخش است.
مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم، بخش حجیت و اعتبارسنجی را از مهمترین قسمتهای نظری برنامه دانست و گفت: پرسش اساسی در این بخش آن است که آیا اهداف استخراجشده از شریعت دارای حجیت شرعی هستند و میتوانند مبنای فتوا قرار گیرند یا خیر، که این موضوع با حضور اساتید متعدد و با بررسی ادله موافقان و مخالفان از کتاب، سنت و عقل، به صورت علمی و بدون پیشداوری مورد بحث قرار میگیرد. این مسئله در ارتباط با تأکید رهبر معظم انقلاب مبنی بر اینکه «فقه باید فقه بماند و نوفهمی تبدیل به ناخالصسازی شریعت نشود» نیز مورد توجه قرار گرفته است.
حجتالاسلام آقائی بیان کرد: پس از بررسی مبانی، روش و حجیت، مرحله کاربست عملی در ابواب مختلف فقه و فقه نظامات دنبال میشود و موضوعاتی همچون نقش اهداف شریعت در فقه جزایی، شامل حدود، قصاص و تعزیرات، نقش اهداف شریعت در فقه سیاسی، نظریه فقهی تعایش سلمی و همزیستی مسالمتآمیز، بررسی فقهی ـ اجتهادی اصل عزت، حکمت و مصلحت در سیاست خارجی، رابطه علم و دین و تعارض آن با اهداف شریعت، نقش کرامت انسانی در استنباط احکام شرعی، نقش اهداف شریعت در استنباط احکام جهاد و نقش اهداف شریعت در استنباط احکام اقتصادی با محورهایی همچون عدالت اقتصادی، رفع فقر و بانکداری بررسی و تبیین میشود.
وی گفت: این دوره در امتداد تأکیدات رهبر معظم انقلاب در بیانیه یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم طراحی شده است؛ بیانیهای که در آن بر ضرورت «فقه امتساز» و توجه به نگاه کلان شارع نسبت به ابعاد فردی و اجتماعی زندگی بشر تأکید شده است.
مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم تأکید کرد: با وجود این، برنامه مدرسه هیچ پیشداوری درباره حجیت یا عدم حجیت اهداف شریعت ندارد و تلاش میکند این موضوع را به صورت علمی و بیطرفانه بررسی کند تا طلاب و دانشپژوهان با ادله موافقان و مخالفان آشنا شوند و خود به قضاوت علمی مستقل دست یابند.
وی افزود: در نهایت، پاسخ به این پرسش که آیا اهداف شریعت میتوانند در استنباط احکام و طراحی فقه نظامات نقش داشته باشند یا خیر، به عهده طلاب و پژوهشگران گذاشته میشود.
حجتالاسلام آقائی با اشاره به حضور اساتید این دوره اظهار کرد: آیات و حججاسلام والمسلمین فاضل، قائینی، علیدوست، علمالهدی، میرباقری، زمانیفرد، مجتبی الهی خراسانی، واسطی، عشایری، علی الهی خراسانی، وحدتی شبیری، حکمتنیا، محمد عندلیب همدانی و علی رحمانی در این دوره حضور دارند و به ارائه مباحث تخصصی در حوزه فقه و اصول میپردازند.
وی در پایان گفت: مدرسه فقه و اصول فرصتی برای عبور از نگاه صرفاً جزئینگر و حرکت به سوی نگاهی کلان، نظاممند و متناسب با نیازهای روز در فقه و اجتهاد است و برنامه این دوره به مدت دو هفته در مدرسه میرزا جعفر دانشگاه علوم اسلامی رضوی واقع در حرم مطهر امام رضا(علیهالسلام) در حال برگزاری است.
