به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط، مدیر این حوزه، در نخستین پیش‌نشست کنگره ملی دانشمند شهید آیت‌الله مفتح که در محل بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی برگزار شد، با گرامیداشت یاد و خاطره این شهید و اشاره به پیوند نام وی با آرمان وحدت حوزه و دانشگاه، بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های همکاری این دو نهاد علمی تأکید کرد.
وی اظهار داشت: درباره مفهوم، چیستی و چرایی وحدت حوزه و دانشگاه سخنان فراوانی گفته شده است، و امروز کمتر کسی در میان مدیران و نخبگان علمی کشور وجود دارد که بر اصل این ضرورت تأکید نداشته باشد. حوزه و دانشگاه دو نهاد ریشه‌دار و اثرگذار در حیات علمی، فرهنگی و اجتماعی کشورند و ظرفیت‌های گسترده‌ای برای همکاری با یکدیگر دارند.
مدیر حوزه علمیه خراسان افزود: در سال‌های گذشته نیز ارتباطات ارزشمندی میان این دو نهاد شکل گرفته و تجربه‌های موفقی در عرصه‌های آموزشی، پژوهشی و فرهنگی پدید آمده است؛ بااین‌حال، پس از گذشت چند دهه از طرح این آرمان، زمان آن رسیده است که پرسش تازه‌ای را در دستور کار قرار دهیم.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم میزان تحقق وحدت حوزه و دانشگاه را ارزیابی کنیم، چه چیزی را باید بسنجیم؟ آیا تعداد نشست‌های مشترک معیار مناسبی است؟ آیا امضای تفاهم‌نامه‌ها نشان‌دهنده میزان پیشرفت ماست؟ آیا می‌توانیم مشخص کنیم که همکاری حوزه و دانشگاه در سال‌های اخیر به حل کدام مسئله مهم جامعه کمک کرده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط تصریح کرد: برای ادامه این مسیر بیش از هر چیز به بازنگری در شیوه همکاری نیاز داریم. تجربه نشان داده است که بسیاری از برنامه‌های مشترک با انگیزه و اهتمام مدیران آغاز می‌شود، جلساتی برگزار می‌شود، موضوعاتی مورد توافق قرار می‌گیرد و گاهی فعالیت‌هایی نیز شکل می‌گیرد؛ اما استقرار همکاری و تبدیل آن به دستاوردهای مشخص، همواره با دشواری‌هایی همراه است.
وی خاطرنشان کرد: یکی از دلایل این وضعیت آن است که در بسیاری از موارد، موضوع همکاری را پیش از مسئله‌ای که قرار است حل شود، تعریف می‌کنیم؛ ابتدا تصمیم می‌گیریم حوزه و دانشگاه با یکدیگر همکاری کنند و سپس به دنبال موضوع همکاری می‌گردیم. شاید مناسب‌تر باشد این مسیر را تغییر دهیم، از یک مسئله واقعی آغاز کنیم و برای حل آن، ظرفیت‌های علمی حوزه و دانشگاه را به میدان بیاوریم.
بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد»؛ مبنایی برای بازتعریف همکاری حوزه و دانشگاه
مدیر حوزه علمیه خراسان با اشاره به بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» رهبر شهید انقلاب اسلامی که در هشتم اردیبهشت ۱۴۰۴ به مناسبت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم صادر شد، گفت: این بیانیه سندی بالادستی و ارزشمند است که مبنای مناسبی برای چنین بازنگری‌ای فراهم آورده است.
وی افزود: در این بیانیه، تصویری جامع از هویت و رسالت حوزه علمیه ترسیم شده است. حوزه نهادی علمی و تربیتی است که در هدایت دینی و اخلاقی جامعه، تبیین اندیشه اسلامی درباره نظامات اجتماعی و نوآوری‌های تمدنی مسئولیت دارد. در ادامه بیانیه نیز بر ضرورت آشنایی فقیه با یافته‌های علمی بشر، شناخت تحولات اجتماعی و پاسخ‌گویی به نیازهای زمانه تأکید شده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط با اشاره به یکی از بخش‌های مهم این بیانیه که ارتباط مستقیمی با موضوع همکاری حوزه و دانشگاه دارد، اظهار کرد: یکی از موضوعات مطرح‌شده در این بیانیه، طراحی نظامات اجتماعی است. رهبر شهید انقلاب اسلامی در این بخش، پس از اشاره به مسئولیت حوزه در طراحی نظامات اجتماعی و ضرورت بهره‌گیری از یافته‌های علمی جهان، تصریح می‌کنند که در کنار حوزه، دانشگاه کشور نیز در این زمینه توان و تکلیف دارد.
وی ادامه داد: این موضوع می‌تواند یکی از محورهای همکاری حوزه و دانشگاه باشد. در ادامه نیز از دانشگاه انتظار می‌رود با نگاهی محققانه و نقادانه، درست و نادرست نظریه‌های رایج در دانش جهانی را مشخص کند و در همکاری با حوزه، به ارائه محتوای اندیشه دینی متناسب با این عرصه کمک کند.
مدیر حوزه علمیه خراسان تصریح کرد: این بخش از بیانیه نقطه عزیمت مهمی برای بازتعریف همکاری حوزه و دانشگاه است. در اینجا سخن از یک مأموریت علمی مشترک در عرصه اداره جامعه است؛ مأموریتی که تحقق آن به دانش‌های گوناگون، روش‌های پژوهشی متفاوت و تجربه‌های میدانی نیاز دارد و مسائل امروز جامعه نیز چنین اقتضایی دارد.
وی با اشاره به مسئله خانواده به‌عنوان نمونه‌ای از موضوعات نیازمند همکاری میان‌رشته‌ای گفت: با توجه به گسترش فردگرایی در فرهنگ غربی طی دهه‌های گذشته، مسئله خانواده به دغدغه مشترک همه ادیان تبدیل شده است و موضوع نشست مشترک اخیر واتیکان و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ایران در آذر ۱۴۰۳ در قم نیز بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط افزود: بررسی تحولات خانواده بدون شناخت مسائل حقوقی، اقتصادی، روان‌شناختی و اجتماعی آن امکان‌پذیر نیست؛ از سوی دیگر، در جامعه اسلامی نمی‌توان از مبانی فقهی، اخلاقی و ارزشی خانواده چشم‌پوشی کرد.
وی ادامه داد: مسئله هوش مصنوعی نیز همین‌گونه است. از یک سو، فهم ابعاد این فناوری به دانش فنی نیاز دارد؛ اما بررسی آثار آن بر حریم خصوصی، مسئولیت انسان، عدالت، حقوق اشخاص و روابط اجتماعی، به تخصص‌های دیگری نیازمند است. ما در حوزه و دانشگاه، ظرفیت علمی لازم برای مطالعه بسیاری از این مسائل را در اختیار داریم و دشواری اصلی، چگونگی پیوند دادن این ظرفیت‌ها در قالب فعالیتی منظم و هدفمند است.
مسئله‌محوری و تشکیل گروه‌های علمی مشترک؛ دو راهکار توسعه همکاری‌ها
مدیر حوزه علمیه خراسان در ادامه، با اشاره به راهکارهای اجرایی توسعه همکاری‌های علمی و اجتماعی حوزه و دانشگاه، بیان کرد: به چهار پیشنهاد اجرایی اشاره می‌کنم که می‌توانند به توسعه همکاری‌های علمی و اجتماعی حوزه و دانشگاه کمک کنند. هر یک از این پیشنهادها نیز می‌تواند محوری برای مباحث پیش‌نشست‌های آینده این کنگره ملی و ارائه مقالات آن باشد.
وی نخستین پیشنهاد خود را اهتمام به مسئله‌محوری دانست و اظهار کرد: منظور از مسئله‌محوری آن است که در برنامه‌های مشترک، مسئله را به محور همکاری تبدیل کنیم. امروز هر یک از حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها با مجموعه‌ای از مسائل علمی، فرهنگی و اجتماعی روبه‌رو هستند. گاهی این مسائل میان دو نهاد مشترک است و گاهی پاسخ‌گویی به آنها نیازمند بهره‌گیری از ظرفیت‌های هر دو مجموعه است.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط افزود: برای آغاز همکاری ضرورتی ندارد که از همان ابتدا به سراغ موضوعات بسیار گسترده و پیچیده برویم؛ بلکه هر مدرسه یا مرکز تخصصی حوزوی می‌تواند با همکاری یک دانشگاه و با توجه به ظرفیت‌های خود، چند مسئله محدود و مشخص را انتخاب کند.
وی ادامه داد: برای مثال، یک مجموعه علمی ممکن است مسئله آسیب‌های خانواده را در اولویت قرار دهد، مجموعه‌ای دیگر به اخلاق حرفه‌ای و سلامت اداری بپردازد، مجموعه سوم سبک زندگی اسلامی را بررسی کند، مجموعه چهارم مسئله جوانی جمعیت را در دستور کار قرار دهد، مجموعه پنجم به آسیب‌شناسی حاشیه کلان‌شهرها بپردازد و مجموعه‌ای دیگر مسائل فرهنگی و تربیتی نسل جوان را انتخاب کند.
مدیر حوزه علمیه خراسان تأکید کرد: مهم آن است که مسئله به‌درستی تعریف شود و درباره ضرورت و امکان حل آن، توافق علمی وجود داشته باشد. در انتخاب این مسائل نیز باید به نکته‌ای توجه کنیم؛ گاهی موضوعی از منظر نظری اهمیت فراوانی دارد، اما امکانات و شرایط لازم برای پرداختن به آن در یک مجموعه علمی فراهم نیست. در مقابل، مسئله‌ای محدودتر وجود دارد که می‌توان با مشارکت چند استاد و پژوهشگر، مطالعه‌ای دقیق درباره آن انجام داد و نتیجه را در اختیار جامعه یا دستگاه مربوط قرار داد.
وی خاطرنشان کرد: این مسائل را می‌توان از دستگاه‌های مرتبط، مانند شهرداری‌ها، قوه قضائیه و دستگاه‌های دولتی، مطالبه کرد. به نظرم، برای شروع، انتخاب شیوه دوم عملی‌تر است؛ زیرا تجربه موفق در یک کار محدود، زمینه گسترش همکاری‌های بعدی را فراهم می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط، تشکیل گروه‌های علمی مشترک با مأموریت و محصول مشخص را دومین پیشنهاد خود برشمرد و گفت: در حوزه و دانشگاه، پژوهش‌های متعددی در قالب پایان‌نامه‌ها و مقالات علمی و پژوهشی انجام می‌شود؛ اما بخشی از این پژوهش‌ها ارتباط سازمان‌یافته‌ای با یکدیگر ندارند.
وی افزود: ممکن است موضوعی در حوزه از نظر فقهی و اخلاقی بررسی شود و همان موضوع در دانشگاه از نظر حقوقی یا اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد، بی‌آنکه پژوهشگران از نتایج کار یکدیگر بهره‌مند شوند. برای اصلاح این وضعیت، می‌توان گروه‌های علمی کوچکی تشکیل داد که اعضای آن از ابتدا درباره مسئله، روش کار و محصول مورد انتظار توافق داشته باشند و انجام کاری میان‌رشته‌ای را مدنظر قرار دهند.
مدیر حوزه علمیه خراسان با اشاره به نمونه‌ای از این همکاری‌ها اظهار کرد: فرض کنیم مسئله منتخب، ارتقای اخلاق حرفه‌ای مبتنی بر آموزه‌های دینی در محیط‌های اداری باشد. استادان حوزه می‌توانند مبانی دینی امانت‌داری، مسئولیت‌پذیری، عدالت و رعایت حقوق مردم را بررسی کنند و استادان دانشگاه در رشته‌های مدیریت، حقوق، روان‌شناسی سازمانی و جامعه‌شناسی نیز عوامل مؤثر بر رفتار کارکنان، زمینه‌های تخلف و تجربه‌های موفق اصلاح نظام اداری را مطالعه کنند.
وی ادامه داد: محصول این همکاری می‌تواند طراحی یک برنامه آموزشی و مدیریتی برای ارتقای اخلاق حرفه‌ای باشد؛ برنامه‌ای که مبانی آن روشن، با واقعیت‌های محیط اداری متناسب و امکان ارزیابی نتایج آن نیز قابل پیش‌بینی باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط تصریح کرد: در چنین گروه‌هایی لازم است استقلال علمی و صلاحیت تخصصی اعضا محترم شمرده شود. حوزه و دانشگاه هر یک روش‌ها و سنت‌های علمی خاص خود را دارند و همکاری زمانی ثمربخش خواهد بود که پژوهشگران بتوانند با حفظ این ویژگی‌ها، به فهم مشترکی از مسئله دست پیدا کنند و یافته‌های یکدیگر را مورد نقد و بررسی قرار دهند.
وی افزود: به‌ویژه باید مراقب باشیم که همکاری علمی به تقسیم کارهای تشریفاتی تبدیل نشود. حضور نام یک استاد حوزوی و یک استاد دانشگاهی، حتی با رتبه‌های علمی بالا، در کنار یکدیگر به‌خودی‌خود پژوهش مشترک ایجاد نمی‌کند؛ بلکه پژوهش مشترک از زمانی آغاز می‌شود که مسئله، فرایند بررسی و محصول کار، حاصل مشارکت واقعی پژوهشگران باشد.
فرصت‌های آموزشی مشترک و پیوند پژوهش‌ها با نیازهای جامعه
مدیر حوزه علمیه خراسان، ایجاد فرصت‌های آموزشی مشترک برای طلاب و دانشجویان را سومین پیشنهاد خود عنوان کرد و گفت: در بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» بر تربیت نیروهای انسانی کارآمد و ضرورت حرکت حوزه متناسب با نیازهای زمانه تأکید فراوانی شده است. اگر قرار است همکاری حوزه و دانشگاه در آینده گسترش پیدا کند، باید زمینه آشنایی نسل جدید پژوهشگران این دو نهاد با زبان علمی، روش‌های تحقیق و ظرفیت‌های تخصصی یکدیگر را فراهم کنیم.
وی افزود: یکی از راه‌های دستیابی به این هدف، برگزاری دوره‌های آموزشی مشترک و مسئله‌محور است. برای مثال، می‌توان دوره‌ای درباره فقه، اخلاق و حقوق هوش مصنوعی با حضور استادان حوزه و دانشگاه برگزار کرد تا دانشجویان رشته‌های مرتبط با فناوری با ابعاد فقهی و اخلاقی این موضوع آشنا شوند و طلاب علاقه‌مند نیز شناخت دقیق‌تری از سازوکارهای فنی، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این فناوری به دست آورند.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط ادامه داد: همچنین می‌توان در موضوع خانواده، دوره‌ای مشترک میان رشته‌های فقه، حقوق، روان‌شناسی و مشاوره طراحی کرد. پیشنهاد می‌کنم این دوره‌ها به‌گونه‌ای طراحی شوند که شرکت‌کنندگان بتوانند در قالب گروه‌های کوچک، مسئله‌ای مشخص را بررسی کنند و در پایان، محصولی علمی ارائه دهند.
وی تصریح کرد: در چنین تجربه‌ای، طلبه و دانشجو فرصت پیدا می‌کنند در کنار یکدیگر پژوهش کنند، با اختلاف دیدگاه‌ها و روش‌های علمی مواجه شوند و راه‌های گفت‌وگوی تخصصی را بیاموزند. این تجربه‌های مشترک به‌تدریج سرمایه انسانی ارزشمندی برای همکاری‌های آینده ایجاد خواهد کرد.
مدیر حوزه علمیه خراسان، پیوند دادن پژوهش‌های مشترک با نیازهای واقعی جامعه را چهارمین پیشنهاد خود دانست و اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های مهم بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد»، توجه به نقش اجتماعی حوزه و ارتباط آن با مسائل مردم است. در بخش پایانی این بیانیه نیز بر افزایش ارتباط حوزویان با مردم و برنامه‌ریزی برای حضور فضلا در میان جامعه تأکید شده است. دانشگاه نیز در زمینه ارتباط با جامعه و پاسخ‌گویی به نیازهای آن، مسئولیت‌های مهمی بر عهده دارد.
وی افزود: این موضوع یکی از مناسب‌ترین عرصه‌های همکاری است. ما می‌توانیم در کنار پژوهش‌های نظری و بنیادی که جایگاه علمی خود را دارند، بخشی از فعالیت‌های مشترک را به مسائل ملموس جامعه اختصاص دهیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط ادامه داد: برای مثال، اگر گروهی از استادان حوزه و دانشگاه درباره آسیب‌های فضای مجازی در میان نوجوانان پژوهش می‌کنند، می‌توانند با همکاری آموزش‌وپرورش، مراکز تربیتی یا مربیان طرح امین، برنامه‌ای آموزشی برای والدین، معلمان و مربیان طراحی کنند. اگر گروهی درباره تعارضات خانوادگی مطالعه می‌کنند، می‌توانند یافته‌های خود را در قالب محتوای آموزشی یا الگویی برای مشاوره در اختیار مراکز مرتبط قرار دهند.
وی خاطرنشان کرد: اگر پژوهشی درباره اخلاق حرفه‌ای مبتنی بر مبانی دینی انجام شده است، می‌توان با توافق یک سازمان، برنامه پیشنهادی را در محیطی محدود اجرا کرد و نتایج آن را مورد بررسی قرار داد. در این مرحله، ورود دستگاه‌های اجرایی اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا این دستگاه‌ها با محدودیت‌ها و شرایط واقعی جامعه آشنا هستند و می‌توانند به واقع‌بینانه شدن پیشنهادهای علمی کمک کنند.
مدیر حوزه علمیه خراسان تأکید کرد: در طراحی چنین برنامه‌هایی باید از ابتدا روشن باشد که قرار است چه تغییری ایجاد شود و این تغییر چگونه و با چه سنجه‌ای ارزیابی خواهد شد، اگر بتوانیم در هر سال تنها یک نمونه موفق از این همکاری‌ها ارائه کنیم، گام ارزشمندی در تحقق عملی وحدت حوزه و دانشگاه برداشته‌ایم.
اعتماد علمی متقابل؛ زمینه‌ساز تحقق عملی وحدت حوزه و دانشگاه
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط در ادامه، با تأکید بر نقش اعتماد علمی متقابل در موفقیت همکاری‌های مشترک گفت: در کنار این پیشنهادها، به نکته‌ای اشاره می‌کنم که در موفقیت همه آنها نقش اساسی دارد و آن، اعتماد علمی متقابل است. همکاری پایدار بدون شناخت و اعتماد شکل نمی‌گیرد و اعتماد نیز از طریق تجربه‌های موفق و مشترک تقویت می‌شود.
وی افزود: استاد حوزوی باید احساس کند که تخصص و روش علمی او در این همکاری به رسمیت شناخته می‌شود و استاد دانشگاه نیز باید چنین احساسی داشته باشد. هیچ‌یک نباید تصور کند که قرار است نقشی تشریفاتی در برنامه طرف مقابل ایفا کند.
مدیر حوزه علمیه خراسان تصریح کرد: گفت‌وگوهای علمی ممکن است با اختلاف‌نظر همراه باشد و این امری طبیعی است. آنچه اهمیت دارد، وجود فضای احترام، نقد علمی و تلاش مشترک برای دستیابی به حقیقت است. اگر بتوانیم چنین فضایی را در میان استادان و پژوهشگران ایجاد کنیم، بخش مهمی از مسیر همکاری را پیموده‌ایم.
وی با اشاره به ظرفیت‌های علمی حوزه و دانشگاه اظهار کرد: بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» افق روشنی از مسئولیت‌های علمی و اجتماعی حوزه‌های علمیه پیش روی ما قرار داده است. تحقق این افق به تدبیر، برنامه‌ریزی، تربیت نیروی انسانی و استفاده از ظرفیت‌های علمی کشور نیاز دارد، دانشگاه‌های ما نیز سرمایه عظیمی از دانش، تجربه و نیروی انسانی متخصص در اختیار دارند و پیوند هدفمند این ظرفیت‌ها می‌تواند توان علمی کشور را در شناخت و حل مسائل جامعه افزایش دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط ادامه داد: امروز فرصت مناسبی است که در ادامه مسیر ارزشمند وحدت حوزه و دانشگاه، توجه بیشتری به نتایج عملی همکاری‌ها داشته باشیم. امید است از این پس، هنگامی که روز وحدت حوزه و دانشگاه فرا می‌رسد، در کنار برگزاری مراسم بزرگداشت پیشگامان این حرکت، گزارشی از دستاوردهای مشترک یک‌ساله خود نیز ارائه کنیم.
وی افزود: باید بتوانیم بگوییم در طول سال گذشته، کدام مسئله را با همکاری یکدیگر بررسی کرده‌ایم، چه راه‌حلی ارائه داده‌ایم، چه نیروی انسانی جدیدی تربیت کرده‌ایم و چه تجربه موفقی در جامعه به دست آورده‌ایم. اگر چنین مسیری را دنبال کنیم، این مناسبت هر سال فرصتی برای ارزیابی پیشرفت‌ها، تبادل تجربه‌های موفق و شناخت ظرفیت‌های تازه همکاری خواهد بود.
مدیر حوزه علمیه خراسان، با تأکید دوباره بر ضرورت حرکت از گفت‌وگوهای نظری به سوی همکاری‌های عملی خاطرنشان کرد: در سال‌های گذشته، بسیار درباره نزدیک شدن حوزه و دانشگاه به یکدیگر سخن گفته‌ایم، نشست برگزار کرده‌ایم و مقاله نوشته‌ایم؛ اکنون شاید زمان آن رسیده باشد که بیش از گذشته و در فرصت این کنگره، درباره نزدیک کردن ظرفیت‌های مشترک این دو نهاد به مسائل واقعی جامعه بیندیشیم.
وی تصریح کرد: در این صورت، وحدت حوزه و دانشگاه معنای روشن‌تری در حیات علمی و اجتماعی کشور پیدا خواهد کرد و آثار آن در پژوهش‌های مشترک، تربیت نیروهای انسانی توانمند و ارائه راه‌حل‌های علمی برای مشکلات جامعه آشکار خواهد شد. به‌تبع آن، جایگاه هر دو نهاد نیز در افکار عمومی ارتقا خواهد یافت.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط ابراز امیدواری کرد که همگان بتوانند در جایگاه علمی و مسئولیتی خود، سهمی در تحقق این آرمان ارزشمند داشته باشند و از فرصت خدمت در این دو نهاد بزرگ علمی برای پیشرفت کشور، رفع نیازهای مردم و تحقق آرمان‌های بلند انقلاب اسلامی در گام دوم بهره ببرند.
