به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح، فرزند دانشمند شهید آیت‌الله مفتح، در نخستین پیش‌نشست کنگره ملی دانشمند شهید آیت‌الله مفتح که در محل بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی برگزار شد، با اشاره به ابعاد علمی، فکری، اجتماعی و مبارزاتی این شهید، از وجود حدود ۴۰ دفترچه یادداشت منتشرنشده از وی خبر داد و به تبیین بخشی از محتوای یکی از این یادداشت‌ها با عنوان «مجوزات جنگ در اسلام» پرداخت.
وی در آغاز سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست، اظهار کرد: شهید مفتح شخصیتی ذوالابعاد بود که با وجود عمر نسبتاً کوتاه خود، آثار ماندگاری بر جای گذاشت.
فرزند شهید مفتح با اشاره به اینکه این شهید بزرگوار ۵۱ سال و شش ماه در این دنیا زندگی کرد، افزود: شاید در دوران جوانی چنین سنی بسیار زیاد به نظر برسد، اما اکنون که بسیاری از افراد از این سن عبور کرده‌اند، می‌توان دریافت که عمر ایشان نیز چندان طولانی نبوده است؛ با این حال، عمق وجودی و شخصیت علمی ایشان بسیار گسترده بود و آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشت.
جایگاه علمی شهید مفتح در حوزه علمیه قم
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به جایگاه علمی پدر خود تصریح کرد: شهید مفتح در مباحث علمی، فقیهی برجسته بود و در حلقه درس مرحوم آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد حضور داشت؛ حلقه درسی‌ای که از محافل علمی برجسته حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت و بسیاری از مراجع کنونی نیز در آن حضور داشته‌اند.
وی ادامه داد: بر اساس نقل کسانی که در آن جلسات حضور داشتند، شهید مفتح در حلقه درس آیت‌الله داماد نیز شخصیتی شاخص بود.
فرزند شهید مفتح با اشاره به جایگاه فلسفی این شهید خاطرنشان کرد: ایشان از شاگردان نزدیک مرحوم علامه طباطبایی بود. در خاطرات آیت‌الله العظمی جوادی آملی آمده است که مرحوم علامه طباطبایی دو نفر را برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های فلسفی معرفی کرده بودند که یکی از آنان شهید مفتح و دیگری آیت‌الله العظمی جوادی آملی بود. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه فلسفی شهید مفتح در نگاه علامه طباطبایی است.
وی با بیان اینکه شهید مفتح استاد منطق در حوزه علمیه قم بود، افزود: ایشان حوزه درسی گسترده‌ای در منطق داشت و در مباحث مختلف حوزوی نیز به جایگاه علمی بالایی دست یافته بود.
دغدغه اصلاح اجتماعی و شکل‌گیری اندیشه وحدت حوزه و دانشگاه
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به ابعاد اجتماعی شخصیت شهید مفتح اظهار کرد: ایشان مصلحی اجتماعی بود و نسبت به آینده جامعه دغدغه داشت. از همین رو، با وجود آنکه در حوزه علمیه قم حوزه درسی گسترده‌ای را اداره می‌کرد، وظیفه خود می‌دانست که وارد دانشگاه شود و تحصیل در محیط دانشگاهی را از جایگاه یک دانشجو تجربه کند.
وی افزود: برخی از بزرگان حوزه علمیه قم، از جمله شماری از مراجع کنونی، نقل کرده‌اند که شهید مفتح در زمان ورود به دانشگاه و تحصیل در آن، از نظر علمی از بسیاری از استادان خود برتر بود؛ اما لازم می‌دانست فضای دانشگاه را از نگاه یک دانشجو لمس کند تا بتواند در این زمینه فعالیت و اقدام مؤثری داشته باشد.
فرزند شهید مفتح با اشاره به سابقه شکل‌گیری اندیشه وحدت حوزه و دانشگاه در تفکر این شهید گفت: شهید مفتح از دهه ۳۰ به دنبال تحقق این اندیشه بود و می‌توان این دغدغه را در فعالیت‌ها و مقالات ایشان مشاهده کرد.
وی با بیان اینکه شهید مفتح نسبت به پیامدهای نبود ارتباط میان حوزویان و دانشگاهیان حساسیت داشت، ادامه داد: در دهه ۵۰، انحرافاتی که در میان برخی جریان‌های مبارز دانشگاهی پدید آمد، آشکارتر شد؛ به‌گونه‌ای که شماری از جوانان فعال، مبارز و انقلابی که حرکت خود را با انگیزه‌های اسلامی آغاز کرده بودند، در میانه دهه ۵۰ رسماً به مارکسیسم گرایش پیدا کردند و از دین فاصله گرفتند. این مسئله نشان می‌داد که میان حوزه و دانشگاه ارتباط کافی وجود ندارد؛ موضوعی که شهید مفتح از دهه ۳۰ آن را درک کرده و برای رفع آن تلاش کرده بود.
نقش محوری شهید مفتح در مبارزات پیش از پیروزی انقلاب اسلامی
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به فعالیت‌های مبارزاتی پدر خود اظهار کرد: در دو سال پایانی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، شهید مفتح از شخصیت‌هایی بود که در میدان مبارزه حضور داشت و پرچم مبارزه را بر دوش می‌کشید.
وی افزود: در شرایطی که امام خمینی(ره) در خارج از کشور و در تبعید به سر می‌بردند و بسیاری از بزرگان نیز در تبعید یا زندان بودند یا از مبارزات کناره گرفته بودند، شهید مفتح در سال‌های ۱۳۵۵، ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ در داخل کشور در میدان مبارزه حضور داشت و در مدیریت مبارزات نقش‌آفرینی می‌کرد. ارتباطات ایشان با امام خمینی(ره) در نجف نیز از جمله موضوعاتی بود که در این مسیر دنبال می‌شد.
فرزند شهید مفتح با تأکید بر اینکه این شهید از اندیشه‌ای فراتر از مسائل رایج زمان خود برخوردار بود، خاطرنشان کرد: یکی دیگر از ابعاد شخصیتی ایشان، روحیه روشنفکری و تفکر عمیق بود. در میان آثار منتشرنشده شهید مفتح، مطالبی دیده می‌شود که در زمان نگارش یا تدوین آنها، موضوع بحث رایج در حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و میان متفکران مسلمان نبوده است؛ با این حال، ایشان به این مسائل می‌اندیشیده است.
حدود ۴۰ دفترچه یادداشت منتشرنشده از شهید مفتح
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به آثار منتشرنشده پدر خود بیان کرد: حدود ۴۰ دفترچه یادداشت از شهید مفتح وجود دارد که مطالب ارزشمند و نفیسی در آنها ثبت شده است. ایشان در سفرهای تبلیغی، کاری یا سفرهای دیگر، دفترچه‌ای به همراه داشت و نکاتی را که به ذهنش می‌رسید یا موضوعاتی را که نیازمند تأمل می‌دانست، در آن یادداشت می‌کرد.
وی با اشاره به بخشی از این یادداشت‌ها در حوزه علوم قرآنی گفت: حدود ۴۰ نکته درباره قرآن در این دفترچه‌ها وجود دارد که شهید مفتح بر ضرورت کار و پژوهش درباره آنها تأکید کرده است. این نکات در زمان خود کمتر مطرح بوده‌اند، اما اکنون در شمار مباحث روز علوم قرآنی قرار دارند. استادان علوم قرآنی نیز در این زمینه مقالاتی برای کنگره تهیه کرده‌اند.
فرزند شهید مفتح با معرفی یکی از یادداشت‌های کوتاه این شهید با عنوان «مجوزات جنگ در اسلام» اظهار کرد: یکی از این یادداشت‌ها در حدود چهار تا پنج صفحه است و عنوان آن به‌خودی‌خود گویای موضوعی مهم است؛ اینکه چه عواملی در اسلام، جنگ را تجویز می‌کند.
وی با اشاره به دیدگاه‌های فقهی مطرح درباره جهاد افزود: در مباحث فقهی آن دوره، جهاد از جمله موضوعاتی بود که در حوزه‌های علمیه مورد بحث قرار می‌گرفت. در برخی دیدگاه‌های فقهی، وجوب جهاد ابتدایی مطرح شده است و شماری از فقها نیز درباره شرایط آن دیدگاه‌هایی دارند. بر اساس برخی از این دیدگاه‌ها، اگر حاکم شرع یا حتی در فرضی، عدول مؤمنان تشخیص دهند که آغاز جنگ به پیروزی می‌انجامد، حکم وجوب جهاد ابتدایی مطرح می‌شود؛ در حالی که در دیدگاه برخی دیگر، از جمله امام خمینی(ره)، برای جهاد ابتدایی چنین اجازه‌ای در نظر گرفته نشده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با تأکید بر اهمیت عنوان یادداشت شهید مفتح تصریح کرد: پرسش اصلی در این یادداشت آن است که چه عواملی، جنگ را تجویز می‌کند و بر اساس چه معیارهایی می‌توان درباره جواز جنگ سخن گفت.
وی با اشاره به اهمیت موضوع جنگ و صلح در فقه روابط بین‌الملل ادامه داد: یکی از مسائل اساسی در این حوزه آن است که آیا در تنظیم روابط جامعه و حکومت اسلامی با کشورهای دیگر، اصل بر جنگ است و صلح در شرایط خاص مطرح می‌شود یا اصل بر صلح است و در شرایطی ویژه، جنگ جواز پیدا می‌کند.
فرزند شهید مفتح افزود: بر اساس برخی دیدگاه‌ها درباره وجوب جهاد، اصل بر جنگ تلقی می‌شود و در صورت وجود موانع یا فراهم نبودن شرایط، وجوب آن منتفی خواهد شد؛ اما اگر اصل بر صلح دانسته شود، جنگ در صورت تحقق شرایط خاص جواز پیدا می‌کند. به نظر می‌رسد عنوان یادداشت شهید مفتح و مطالب مطرح‌شده در آن، زمینه بررسی گرایش ایشان به اصالت صلح را فراهم می‌کند؛ هرچند برای رسیدن به نتیجه دقیق‌تر، باید این یادداشت و مبانی آن با دقت بیشتری بررسی شود.
دفاع از جان و عقیده؛ دو محور مورد توجه شهید مفتح در تجویز جنگ
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به محتوای یادداشت «مجوزات جنگ در اسلام» گفت: شهید مفتح در ابتدای این نوشته کوتاه، مجوز جنگ را به دو عنوان بازمی‌گرداند؛ نخست، دفاع از جان در برابر تعدی و تجاوز و دوم، دفاع از عقیده. منظور از دفاع از عقیده نیز صرف وجود عقیده مخالف نیست، بلکه موضوع آن، موانعی است که ممکن است در مسیر تبلیغ یا پذیرش عقیده ایجاد شود.
وی با تأکید بر اهمیت این یادداشت از منظر تاریخی افزود: این مطالب احتمالاً در دهه‌های ۳۰ یا ۴۰ شمسی و قطعاً پیش از دهه ۵۰ نوشته شده‌اند. باید تاریخ دقیق ثبت‌شده در دفترچه بررسی شود تا زمان نگارش مشخص شود. آنچه اهمیت دارد، اندیشیدن شهید مفتح به این مسائل و تدوین نکاتی بر اساس آیات قرآن در دوره‌ای است که این مباحث به شکل کنونی در کانون توجه قرار نداشتند.
فرزند شهید مفتح با اشاره به نخستین محور مورد توجه این شهید در تجویز جنگ، یعنی دفاع در برابر تجاوز، اظهار کرد: شهید مفتح به آیه ۳۹ سوره حج استناد می‌کند که بر اساس آن، به کسانی که مورد ستم قرار گرفته‌اند، اجازه مقابله داده شده است. ایشان در توضیح این آیه می‌نویسد که مسلمانان مأمور شده‌اند در برابر کسانی که با آنان جنگیده‌اند، آنان را از شهر و کشور خود بیرون کرده‌اند و به دلیل دینشان برای آنان گرفتاری ایجاد کرده‌اند، مقابله کنند و به جنگ برخیزند.
وی ادامه داد: شهید مفتح همچنین با استناد به آیه ۱۹۰ سوره بقره، یعنی «وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»، بر این نکته تأکید می‌کند که قرآن در کنار اجازه مقابله با متجاوز، قانون عدل و انصاف را نیز حاکم می‌سازد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به استناد شهید مفتح به آیه ۱۹۴ سوره بقره افزود: بر اساس این آیه، مقابله باید متناسب با میزان تعدی صورت گیرد؛ «فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ». بنابراین، حتی در شرایطی که تجاوز صورت گرفته و اجازه جنگ وجود دارد، مقابله باید با رعایت حدود عدالت و انصاف انجام شود.
وی با تبیین برداشت شهید مفتح از این آیات تصریح کرد: قرآن در عین آنکه در برابر تجاوز، جواز مقابله را صادر می‌کند، رعایت عدالت و انصاف را نیز ضروری می‌داند. به تعبیر حقوقی، این موضوع با ملاحظات حقوق بشردوستانه در زمان جنگ ارتباط پیدا می‌کند؛ به این معنا که اصل توسل به جنگ باید دارای سبب مشروع باشد و شیوه و میزان مقابله نیز پس از تحقق آن سبب، به حدود عدالت و انصاف مقید است.
فرزند شهید مفتح، با اشاره به اهمیت بازخوانی این آثار برای شناخت ابعاد فکری و علمی این شهید گفت: این یادداشت‌ها نشان می‌دهد که شهید مفتح به مسائلی می‌اندیشید که در زمان خود کمتر مورد توجه قرار داشتند. در تعریفی از روشنفکری که آن را پسندیده‌ام، روشنفکر کسی است که سر خود را از زیر آب زمانه بیرون آورده و دورتر را ببیند؛ چراکه همه ما گرفتار زمان و عصر خود هستیم و روشنفکر کسی است که بتواند از این محدوده فراتر رود.
وی خاطرنشان کرد: این آثار نشان می‌دهد که شهید مفتح فقیهی فیلسوف، متفکری عمیق و روشنفکری پیشرو بود. امیدواریم با برگزاری این کنگره، آثار ایشان احیا و منتشر شود و اندیشه‌های این شهید به‌عنوان چراغ راه آینده جامعه اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.
