به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام والمسلمین ملکی، استاد دروس خارج این حوزه، در درس اخلاق طلاب مدرسه علمیه موسیبنجعفر(علیهالسلام)، با اشاره به جایگاه پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) اظهار داشت: اولین نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد، تجلیل و تعظیم شخصیت حضرت محمد(صلیاللهعلیهوآله) به عنوان رحمت للعالمین است و زندگی موفق ما طلبهها اگر با رحمت حق گره نخورد، به جایی نخواهیم رسید.
وی افزود: همه معصومین(علیهمالسلام) خود را غلام و عبد پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) میدانستند و در تعبیر امیرالمؤمنین(علیهالسلام) آمده است: «أنا عبد من عبید محمد(صلیاللهعلیهوآله)». خداوند را شاکریم که یک سال دیگر ما را در این دنیا نگه داشت تا از این مزرعه آخرت توشه برگیریم؛ چراکه «تزودوا فإن خیر الزاد التقوی». همچنین باید خداوند متعال را شکر کنیم که ما را برای طلبگی انتخاب کرد و در وادی طلبگی و در جرگه انبیا و رسولان قرار داد.
اخلاق، محور اصلی فعالیتهای طلبگی
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه اخلاق، محوریترین کار طلبههاست، تصریح کرد: اگر بخواهیم صرفی، نحوی، اصولی، منطقی، فیلسوف، متکلم یا مفسر شویم، نهانخانه تأثیرگذار در موفقیت همه این علوم، اخلاقمداری طلبههاست.
وی ادامه داد: به همین جهت و بر اساس تجربه حدود ۳۰ سال طلبهداری در این مدرسه و مدارس دیگر، همواره گفتهام هر روز صبح، در ابتدای وقت، بنشینید و با دعا و چند کلمه سخن، چند لحظه درباره مسائل ارزشی و اخلاقی فکر کنید. این کار مدرسه را مدیریت میکند، خود طلبه را مدیریت میکند و حتی شیوه درس خواندن را نیز سامان میدهد.
حجتالاسلام والمسلمین ملکی بیان کرد: خداوند متعال به این وسیله به طلبهها یاد میدهد که چگونه حرکت کنند؛ تنبلیها از بین میرود، احساس بیهویتی نابود میشود و بیانگیزگی معنا پیدا نمیکند. تداوم بر تذکر، همانگونه که خداوند میفرماید «إن الذکری تنفع المؤمنین»، چنین خاصیتی دارد و میتواند روزهای هفته را آباد کند، به شرط آنکه طلبهها به این وادی برسند و باور کنند که تهذیب بر تعلم مقدم است.
وی با تأکید بر تقدم تهذیب بر صرف تحصیل علوم حوزوی افزود: صرف، نحو و منطق برای ما طلبهها مفید است و ما را به وادی نبوت و رسالت رهنمون میکند، اما پیش از آن باید خودمان را از جهت معرفتی و اخلاقی بسازیم و تربیت کنیم.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با اشاره به برنامه اخلاقی روزانه در مدرسه علمیه موسیبنجعفر(علیهالسلام) گفت: همانگونه که گفته شد، اگر هر روز در ابتدای صبح پس از دعا، چند لحظهای به مسائل معرفتی و اخلاقی پرداخته شود، این توجه و تبرک به ذکر و تهذیب اخلاق، موتور محرک طلبگی خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: این مسئله کار مدیر مدرسه و مسئول آموزش و آزمون را نیز ساده میکند. حقیقت این است که تهذیب اخلاق، مدیر و مدبر هر نوجوانی در ابتدای طلبگی است و هر آنچه قرار است طلبه در پنج یا شش سال نخست به دست آورد، در همین سالها شکل میگیرد. اگر میخواهید نیرویی بهدردبخور باشید و یک نبی و رسول خوب شوید، باید مراقبتهای ویژه در همین سالهای نخست انجام شود.
مراقبت از نفس، نخستین گام سیاستورزی اخلاقی
حجتالاسلام والمسلمین ملکی با تأکید بر ضرورت مراقبت از نفس اظهار داشت: ابتدا خودتان باید مراقب خودتان باشید و پس از آن مسئولان مدرسه نیز مراقبت کنند؛ زیرا اگر خود طلبه مراقب خویش نباشد، مراقبتهای بیرونی اثر چندانی ندارد و ممکن است به یک اجبار تبدیل شود.
وی ادامه داد: طلبهای که اول صبح درباره مسائل تهذیب اخلاق فکر و تدبر میکند، در حقیقت مدیر وجدان خود را زنده میکند و آن را به میدان زندگی روزانه میآورد تا وجدان و نفس لوامه، مدیر درون او باشد. مدیریت باید از درون طلبه بجوشد و از بیرون زمانی اثرگذار است که درون طلبه روشن شده باشد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان افزود: باید به این باور برسیم که اخلاق، تهذیب اخلاق، از بین بردن رذائل اخلاقی و تحکیم کرامتهای اخلاقی، برای زندگی ما ضروری است. اگر این مسئله را باور کنیم، انسان به موجودی پربرکت و مؤثر تبدیل میشود؛ ابتدا برای خودش و سپس برای دیگران.
وی با طرح موضوع «سیاستورزی اخلاقی» تصریح کرد: نیاز داریم به یک سیاستورزی اخلاقی؛ یعنی حقیقتی در درون انسان به وجود بیاید که بتوان نام آن را سیاستمدار حقیقی گذاشت. سیاست یعنی تدبیر امور و نخستین جایی که باید امور را تدبیر کنیم، مسائل اخلاقی و قوای باطنی خودمان است.
حجتالاسلام والمسلمین ملکی گفت: خودمان میفهمیم که نفس گاهی ما را به سمت حسادت، گاهی بخل، گاهی تنبلی و گاهی بیانگیزگی و ناامیدی میبرد. اینها رذائل اخلاقی هستند و باید آنها را تدبیر کرد. طلبهای که وارد حوزه شده، باید از طلبه شدن خود لذت ببرد، لحظهبهلحظه برای طی کردن این مسیر و رسیدن به معرفتهای ویژه تلاش کند و به دنبال آن باشد که خود بهرهمند شود و دیگران را نیز بهرهمند کند.
وی با اشاره به فرمایش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) درباره سیاست نفس بیان کرد: حضرت امیر(علیهالسلام) فرمودند «أفضل السیاسة سیاست النفس»؛ یعنی تدبیر نفس، ساختن نفس، پاک کردن آن از رذائل اخلاقی و آراستن آن به کرامتهای اخلاقی، بافضیلتترین تدبیر و بافضیلتترین سیاست است.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان ادامه داد: در نظام طلبگی، کسانی که میتوانند این نظام را حفظ کنند، روحانیونی هستند که به زینتهای طلبگی و طلبگی حقیقی آراسته باشند. همچنین کسانی که در طول این مسیر آسیبهایی ایجاد کرده و موجب بدبینی برخی مردم به روحانیت شدهاند، ممکن است مهارتهای ویژهای داشته و باسواد شده باشند، اما در طلبگی خود، تهذیب اخلاق را رعایت نکردهاند.
وی افزود: طلبگی حقیقی یعنی سادهزیستی، تواضع، دوری از دنیا و فانی شدن در حق حضرت حق؛ همان حقایقی که مردم به خاطر آنها به طلبه علاقهمند میشوند و طلبه به واسطه همین ویژگیها در دل مردم جای میگیرد. این مسائل را باید در همان سالهای نخست طلبگی دریافت کرد.
علمی که طلبه را به خودسازی بازگرداند
حجتالاسلام والمسلمین ملکی با اشاره به اینکه واژه سیاست نباید تنها مسائل سیاسی و اجتماعی را به ذهن متبادر کند، گفت: پیش از آنکه بخواهیم به مسائل سیاسی و اجتماعی در نظام طلبگی برسیم، باید سیاست نفس را تجربه کنیم؛ یعنی تدبیر این نفس عجیب و پیچیده که شعب مختلفی دارد و هرکدام پیامی و اثری دارند؛ مانند نفس لوامه، نفس اماره، نفس مطمئنه و نفس راضیه.
وی تصریح کرد: این سخنان میتواند زمینهای برای تدبر در کارهای اصیل و پایهای ما باشد تا عاشق درس اخلاق باشیم و بگوییم درس اخلاق اصل است. استاد ما، مرحوم آیتالله موسوی، این مسئله را در مدرسه جا انداخته بود و طلبهها باور کرده بودند که اگر مثلاً به کلاس صرف نرسند، ممکن است مشکل چندانی نباشد، اما اگر به کلاس اخلاق نرسند، ضرر کردهاند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان افزود: اگر این نگاه در مدرسه ایجاد شود، بسیاری از مسائل سامان پیدا میکند. باید حرف اول در مدارس علمی، کلاس اخلاق باشد؛ به گونهای که طلبهها باور کنند بسیاری از مسائل با توجه به اخلاق حل میشود.
وی ادامه داد: طلبهای که وارد مسیر سیاست نفس میشود و میخواهد سیاست را از اخلاق آغاز کند، در گام نخست نسبت به مراقبت از نفس و تربیت خود اقدام میکند. چنین انسانی هرجا قرار بگیرد، منشأ نور خواهد بود و هنگامی که وارد مسائل سیاسی و اجتماعی میشود نیز میتواند منشأ نور و رحمت باشد و ذرهای بدی از او به مردم نرسد.
حجتالاسلام والمسلمین ملکی بیان کرد: چنین انسانی در سخن گفتن مراقب است، حاضر نیست به کسی توهین کند، اختلاف ایجاد نمیکند، دعوا به وجود نمیآورد و دو گروه نمیسازد؛ بلکه در جامعه مانند پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) میتواند سلایق مختلف اجتماعی را زیر چتر خود جمع کند و این ویژگی، نتیجه اخلاق است.
وی با اشاره به سیره امام خمینی(ره) و رهبر شهید افزود: چه چیزی موجب میشد یک رهبر بتواند مخالف و منتقد را تحمل کند و با او مهربانی داشته باشد؟ نفس ساختهشده و نفس تربیتشده. بنابراین اگر شما با امید خدمت به اسلام و مسلمین و یادگیری معارف دین به حوزه علمیه آمدهاید، باید باور کنید که حرف اول در پدید آمدن یک طالب و طلبه موفق، این است که تا میتواند خود را تهذیب کند، رذائل اخلاقی را از کشور جان خود براند و ریشه و تنه کرامتهای اخلاقی را در وجود خویش بکارد.
پیوند علم و تزکیه در مسیر طلبگی
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با تأکید بر محوریت محبت خداوند در تربیت انسان اظهار داشت: همه این حقایق به یک کلمه برمیگردد؛ انسان باید خودش را با محور محبت خداوند تربیت کند. باید من و شما به جایی برسیم که محبوب اول ما خداوند متعال باشد و هر چیزی را که بعد از آن دوست داریم، به خاطر خدا دوست داشته باشیم.
وی افزود: این همان فلاح و رستگاری است که پیامبر عزیز اسلام(صلیاللهعلیهوآله) با دو کلمه «لا إله إلا الله» مردم را به آن دعوت میکرد. اگر «لا إله إلا الله» را بشکافیم، در درون آن محبت خداوند را مییابیم و کسی که به محبت حضرت حق برسد، ارتباطش با بندگان خدا نیز بر پایه محبت شکل میگیرد؛ محبتی پاک و توحیدی.
حجتالاسلام والمسلمین ملکی در ادامه با اشاره به رابطه علم و تهذیب نفس بیان کرد: روایت دیگری وجود دارد که علم صرف، علم نحو، علم منطق، علم فقه، علم اصول، علم فلسفه و علم کلام را مورد توجه قرار میدهد و این سؤال را مطرح میکند که این علوم چگونه باید باشند و چه علمی به درد طلبه میخورد.
وی تصریح کرد: آن علمی به درد طلبه میخورد که او را دوباره به اخلاق بازگرداند. هرچه علم شما بیشتر شد و مطالب بیشتری آموختید، باید توجه شما به خودسازی نیز بیشتر شود.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با اشاره به برخی آفات علمی افزود: ممکن است فردی صرف بخواند و نحوی یا ادیب شود، اما وقتی با او معاشرت میکنید، میبینید از جهت اخلاقی بسیار ضعیف است. گاهی برخی ادبا گرفتار خودستایی میشوند و تصور میکنند کسی به پای آنان نمیرسد. چنین علمی به درد طلبه نمیخورد.
وی ادامه داد: صرف به عنوان یک صنعت میتواند مورد استفاده قرار گیرد، اما نور ندارد. نور هر علمی آن است که انسان را به خویشتن خویش بازگرداند. صرفی به درد من میخورد که مرا به فطرت بازگرداند؛ «فطرة الله التی فطر الناس علیها». صرفی به درد من میخورد که هرچه بیشتر میخوانم، متواضعتر شوم و از تکبر فاصله بگیرم.
حجتالاسلام والمسلمین ملکی با اشاره به اهمیت توجه طلبه به عیوب خویش اظهار داشت: نحوی نیز باید چنین باشد؛ طلبه باید پیش از آنکه ایراد دیگران را بگیرد، ایراد خودش را ببیند. طلبههای موفق چنین بودند؛ هرچه از جهت علمی رشد میکردند، متواضعتر و خاکیتر میشدند و بدبینی و سوءظن از آنان فاصله میگرفت.
وی افزود: سوءظن و بدگمانی نیز یکی از رذائل اخلاقی است. انسان بدگمان، خوبیهای افراد را نمیبیند و تنها بدیها را مشاهده میکند؛ در حالی که هرچه طلبه بیشتر درس میخواند، باید توجهش به نفس خودش بیشتر شود و تلاش کند این نفس را اصلاح و صفات رذیله را از وجود خود پاک کند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه خراسان با اشاره به پیوند تزکیه و تعلیم در قرآن کریم خاطرنشان کرد: قرآن کریم میفرماید «یزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمة». تزکیه رابطهای تنگاتنگ با حکمت و کتاب دارد و این دو در کنار یکدیگر قرار میگیرند. در مدرسه علمیه موسیبنجعفر(علیهالسلام) نیز باید هنگامی که از جهت علمی مباحثه و مطالعه میکنید، علم شما از جنس کتاب و حکمت باشد تا تزکیه را تقویت کند.
وی ادامه داد: همانگونه که تزکیه به علم کمک میکند، تعلیم نیز باید تزکیه را تقویت کند و این دو رابطهای متقابل دارند. از خداوند متعال میخواهیم با امدادهای غیبی خود، طلاب نوجوان و جوان را در مسیر رسیدن به اهداف انبیا و رسل یاری کند تا مشعل فروزان برای جمع بشریت در کره زمین باشند و برای خود و همه انسانها مفید واقع شوند.
