به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام مهدی رضایی، معاون علمی این حوزه، در نشست علمی ـ پژوهشی «جایگاه ادبیات عرب در علوم اسلامی» که به همت مدرسه علمیه الحجه(عج) شعبه یک برگزار شد، به تبیین نقش قواعد ادبی در فهم قرآن و روایات پرداخت.
وی با بیان اینکه زبان قرآن تنها زبانی برای انتقال پیام نیست، اظهار داشت: قرآن دارای نظامی دقیق و هدفمند است و هر حرف، وزن و ساختار صرفی و نحوی آن میتواند حامل معنایی فراتر از ظاهر الفاظ باشد.
حجتالاسلام رضایی افزود: در نگاه اهل تدبر، قواعد ادبی قرآن نه صرفاً ابزاری برای تجزیه و ترکیب، بلکه کلیدی برای کشف لایههای پنهان معنا و جهتگیریهای تربیتی و اجتماعی آیات به شمار میآید.
ساختارهای صرفی قرآن بر معانی خاصی دلالت دارند
وی با اشاره به برخی ساختارهای صرفی قرآن گفت: اسم جمع با جمع تفاوت دارد و در آن، افراد تحت یک عنوان، کار یا حیثیت خاص گرد هم میآیند؛ از این رو، کاربرد اسم جمع میتواند ناظر به یک کار تشکیلاتی و جمعی باشد.
معاون علمی حوزه علمیه خراسان ادامه داد: باب تفاعل نیز بر مشارکت دوطرفه و همافزایی دلالت دارد و نشان میدهد که عمل میان دو یا چند طرف به صورت متقابل جریان یافته است.
وی با اشاره به تفاوت باب افعال و باب تفعیل اظهار داشت: باب افعال بیانگر قوه و توانایی و باب تفعیل بیانگر فعلیت و بهفعلیترسیدن است؛ بنابراین میتوان تفاوت میان این دو را در تفاوت میان «توانستن» و «انجام دادن» مشاهده کرد.
حجتالاسلام رضایی افزود: در بررسی ثلاثی مجرد و ثلاثی مزید نیز باید به تفاوت میان معنای عام و معنای خاص و تخصصی توجه داشت و در موارد کاربرد ثلاثی مزید، به دنبال معنای ویژه و جهتدار آن بود.
ساختارهای نحوی در تثبیت و تعمیم معنا نقش دارند
وی در ادامه با اشاره به برخی ساختارهای نحوی و بلاغی قرآن گفت: هر جا به جای فعل، اسم به کار رفته باشد، میتواند نشانه ثبوت، تضمین و تثبیت معنا باشد و گوینده مطلب را به صورت قطعی و پایدار بیان کرده باشد.
معاون علمی حوزه علمیه خراسان همچنین درباره کاربرد «کذلک» در قرآن تصریح کرد: «کذلک» نشانه جریان داشتن یک سنت و قانون الهی در موارد مشابه است و مطلب را به یک مورد خاص محدود نمیکند.
وی درباره کاربرد «ذلک» نیز گفت: در قرآن مواردی وجود دارد که «ذلک» با وجود قرار گرفتن در کنار عبارات جمع به کار رفته است و این خلاف قاعده، میتواند نشاندهنده تعمیم خطاب باشد؛ به گونهای که هر کسی آیه را میخواند، خود را مخاطب حقیقی آن بداند.
قواعد ادبی در فهم روایات نیز راهگشا است
حجتالاسلام رضایی در بخش دیگری از سخنان خود به برخی قواعد معنایی در روایات اشاره کرد و گفت: عبارت «لیس منا» در روایات به معنای کف و حداقل شرایط است و مرزی را مشخص میکند که حداقل شرایط انتساب را نشان میدهد.
وی همچنین درباره عبارت «لو علم» اظهار داشت: هر جا «لو علم» در قرآن یا روایات آمده، میتواند برای ایجاد انگیزه و حرکت مخاطب به کار رفته باشد.
معاون علمی حوزه علمیه خراسان با اشاره به روایت «لو علم الناس ما فی الأضحیه لاستدانوا و ضحوا» افزود: در این روایت، بیان این تعبیر نشان میدهد که آگاهی از حقیقت و آثار قربانی میتواند در مخاطب انگیزه ایجاد کند تا برای انجام آن اقدام کند.
وی در پایان تصریح کرد: توجه به ساختارهای صرفی، نحوی و معنایی در قرآن و روایات میتواند در فهم دقیقتر مفاهیم و لایههای معنایی متون دینی راهگشا باشد.
