دکتر فاطمه هاشمی، مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری این حوزه، با اشاره به اینکه آغاز سال تحصیلی برای بسیاری از خانوادهها با برنامهریزیهای اجرایی و خرید لوازمالتحریر همراه است، اظهار داشت: از منظر روانشناسی، این دوران فقط یک رویداد تقویمی نیست، بلکه یک «گذار رشدی» است. کودک یا نوجوان دوباره وارد دنیای بیرونی میشود و این به معنای آن است که خانواده باید بخشی از کنترل و نظارت خود را واگذار کند. همین «واگذاری» است که این دوره را حساس میکند.
آغاز سال تحصیلی و ضرورت واگذاری تدریجی کنترل
وی با بیان اینکه واگذاری کنترل برای برخی والدین دشوار است، افزود: والد مضطرب، واگذاری کنترل را با «رهاشدگی» اشتباه میگیرد و تصور میکند اگر نظارت خود را کاهش دهد، در واقع فرزندش را رها کرده است؛ در حالی که این دو کاملاً متفاوت هستند.
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان ادامه داد: والدینی که سبک دلبستگی ایمن دارند، این مرحله را طبیعیتر طی میکنند؛ زیرا باور دارند فرزندشان حتی در نبود نظارت لحظهای نیز میتواند ارتباطات سالم برقرار کند. در مقابل، والدین دارای سبک دلبستگی اضطرابی، این گذار را به شکل یک تهدید تجربه میکنند.
هاشمی با اشاره به پیامدهای نگاه خانواده به آغاز سال تحصیلی تصریح کرد: اگر خانواده این دوران را بهعنوان یک «بحران» ببیند، دچار فرسودگی میشود؛ اما اگر آن را بهعنوان فرصتی برای بازتعریف پویایی خود ببیند، میتواند به رشد روانی تمام اعضای خانواده کمک کند. این دو نگاه، دو مسیر کاملاً متفاوت پیش روی خانواده قرار میدهد.
وی درباره مفهوم «بازتعریف پویایی خانواده» گفت: این بازتعریف شامل همهچیز است؛ ساعت خواب، مرزهای حریم خصوصی، الگوهای گفتوگو، انتظارات و حتی نحوه ابراز محبت. خانوادهای که این تغییرات را «تهدید» ببیند، در برابر آن مقاومت میکند و خانوادهای که آن را «فرصت» بداند، میتواند روابط خود را بهبود بخشد.
مدیریت فضای روانی خانواده در آستانه سال تحصیلی
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان، مدیریت فضای روانی خانواده را نخستین گام عملی در این مسیر دانست و اظهار داشت: والد باید بداند فضای حاکم بر خانه مستقیماً بر سلامت روان فرزند اثر میگذارد. اگر والد با نگرانی و اضطراب، تغییر فصل و آغاز مدرسه را شروع کند، فرزند نیز همان احساس را دریافت میکند.
هاشمی افزود: بچهها اضطراب را از حرفهای ما یاد نمیگیرند؛ بلکه آن را از لحن، تنفس و چهره ما دریافت میکنند. بنابراین، نخستین قدم این است که خود والد مدیریت هیجانی داشته باشد و سپس با برخورد آرام و نگاه مثبت به فرصتهای جدید، الگوی مثبتی برای فرزندان باشد.
وی درباره نقش فرزندان در برنامهریزیهای مربوط به سال تحصیلی بیان کرد: مشارکت واقعی زمانی شکل میگیرد که فرزند حتی حق مخالفت نیز داشته باشد. اگر قرار باشد در نهایت همهچیز را تأیید کند، این مشارکت نیست و میتوان آن را «نمایش مشارکت» دانست.
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان ادامه داد: بهجای تعیین تکلیف، درباره انتخاب کلاسهای فوقبرنامه، دورههای آموزشی یا نحوه چیدمان فضای مطالعه با فرزند مشورت کنید. این امر حس مسئولیتپذیری را در او تقویت میکند. بهتر است والدین اولویتبندی کنند که در چه حوزههایی تصمیم کاملاً با فرزند است، در چه حوزههایی تصمیمگیری مشترک است و در چه حوزههایی والد تصمیم نهایی را میگیرد.
تقویت استقلال و خودمدیریتی دانشآموز
هاشمی با اشاره به اینکه تغییر زمان خواب و بیداری از بزرگترین چالشهای آغاز سال تحصیلی است، گفت: تغییر زمان خواب و بیداری معمولاً به دعوا و استرس صبحگاهی تبدیل میشود. راهحل این است که تغییر تدریجی ساعت خواب از چند روز قبل از شروع مدرسه آغاز شود. این تغییر را نمیتوان یکشبه تحمیل کرد.
وی افزود: بهتر است دلیل این تغییر نیز برای فرزند روشن باشد؛ نوجوانی که بداند چرا خواب او اهمیت دارد، بیشتر همکاری میکند تا نوجوانی که فقط «باید» را میشنود.
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان درباره استقلال و خودمدیریتی دانشآموزان اظهار داشت: دانشآموز باید بتواند بر خودش تسلط داشته باشد. والدین نباید در بررسی تکالیف یا آماده کردن وسایل نوجوان مداخلهگر باشند، بلکه باید نقش «مشاور» را ایفا کنند.
هاشمی ادامه داد: باید اجازه داد فرزندان خودشان مدیریت کولهپشتی، لباسها و برنامههای مطالعه را بر عهده بگیرند تا با چالشهای واقعی مواجه شوند و آنها را حل کنند.
وی در پاسخ به نگرانی برخی والدین مبنی بر اینکه اگر دخالت نکنند، همهچیز دچار مشکل میشود، گفت: دقیقاً همینجا یک خطر پنهان وجود دارد. نقش مشاور خوب است، اما اگر فرزند شکست بخورد، تکلیفش را فراموش کند یا کتابش را گم کند، والد نباید بلافاصله او را نجات دهد. اجازه دادن به تجربه پیامد طبیعی، بخش جدانشدنی استقلال است. والدین مضطرب معمولاً این مرحله را حذف میکنند و همینجاست که چرخه وابستگی بازتولید میشود.
تفریح؛ حق ثابت هفتگی و نه پاداش تحصیلی
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان با اشاره به اهمیت تعادل میان تلاش و تفریح تصریح کرد: شروع سال تحصیلی نباید به معنای پایان تمام لذتهای زندگی باشد. حتی در تقویم هفتگی نیز باید زمانهایی برای تفریح، بدون در نظر گرفتن هدف تحصیلی، اختصاص داده شود؛ مانند ورزش، سینما یا معاشرت با دوستان. این امر باعث میشود دانشآموز احساس نکند تمام زندگی او در حصار کتابها خلاصه شده است.
هاشمی با بیان اینکه یکی از اشتباهات والدین، تبدیل تفریح به پاداش است، اظهار داشت: بهتر است تفریح یک «حق ثابت هفتگی» باشد، نه امتیازی که باید کسب شود. این نگاه از فرسودگی تحصیلی جلوگیری میکند.
وی درباره تغییر چالشهای فرزندان در مقاطع بالاتر تحصیلی افزود: در مقاطع بالاتر، استرسها از «والدین» به سمت «فشار تحصیلی» و «اضطراب اجتماعی» تغییر میکند. باید به فرزند آموزش داد که در مواجهه با فشارهای درسی یا چالشها، از راهبردهای «ارتباط قاطعانه» و «مدیریت خشم» استفاده کند.
مشاور مرکز مشاوره معاونت فرهنگی تبلیغی حوزه علمیه خراسان با اشاره به اهمیت آموزش مرزهای سالم در روابط با همسالان گفت: تشخیص مرز سالم و ناسالم در روابط با همسالان، یک مهارت پایه است که معمولاً نادیده گرفته میشود. بسیاری از نوجوانان نمیدانند «نه» گفتن، بیادبی نیست، بلکه مرزگذاری است. این مهارت باید بهصراحت آموزش داده شود.
هاشمی ادامه داد: در کنار این موضوع، باید به فرزند اطمینان داد که در صورت بروز مشکلات، والدین شنوندهای بدون قضاوت هستند و فرزند میتواند برای یافتن راهحل به آنها مراجعه کند.
وی در جمعبندی سخنان خود خاطرنشان کرد: جملهای که همیشه به والدین میگویم این است: «من دیگر همهچیز را نمیدانم، اما همچنان پناهگاه هستم.» این جمله تمام مسیر این گذار است؛ انتقال تدریجی مرکز کنترل از والد به فرزند. اگر این انتقال آگاهانه و مرحلهای انجام شود، هم استرس شروع سال کاهش مییابد و هم رابطه والد و فرزند از «نظارت» به «اعتماد» بازتعریف میشود.
