به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، صبح جمعه ۱۷ شهریور، هزاران تن از مردم مومن و انقلابی تهران، در حالی که بسیاری حتی از اعلام رسمی حکومت نظامی بی‌خبر بودند، در میدان ژاله(شهدای امروز) گرد آمدند. نیروهای مسلح رژیم پهلوی با محاصره کامل میدان و بستن راه‌های ورودی، اجتماع را به گلوله بستند. بر اساس منابع رسمی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صدها نفر شهید و مجروح شدند؛ اجساد و پیکرهای خونین بسیاری به سرعت منتقل شد تا ابعاد جنایت پنهان بماند.  

این حمله بی‌رحمانه، که با فرمان مستقیم مقامات نظامی و امنیتی وقت صورت گرفت، در واقع بخشی از سیاست «شوکه‌کردن جامعه» برای بازداشتن آن از ادامه اعتراضات بود. با وجود این، واقعه به نقطه بازگشت‌ناپذیر انقلاب و تسریع‌کننده سقوط پهلوی بدل شد.  

روحانیت و حقیقت پشت پرده تجمع  

برخلاف آنچه حکومت تبلیغ می‌کرد، حادثه ۱۷ شهریور حرکتی سازمان‌یافته از سوی روحانیت نبود. آیت‌الله مهدوی کنی در خاطرات خود تأکید دارد که حتی شهید آیت‌الله دکتر بهشتی پیش از حادثه، پس از شنیدن خبر اجتماع، اظهار بی‌اطلاعی و نگرانی کرده بودند. جامعه روحانیت مبارز در آن روز اعلامیه رسمی نداده بود و اصل تجمع، بیشتر جنبه خودجوش مردمی داشت.  

با این حال، پس از وقوع حادثه، تماس‌های مردمی با علما و طلاب افزایش یافت. روحانیت با بهره‌گیری از این فاجعه، آن را به نماد مظلومیت و حقانیت نهضت تبدیل کرد و موجی از افشاگری‌ها و مجالس یادبود را در سراسر کشور برپا نمود که عملاً نقشه حکومت را برای ایجاد ترس و انفعال مردم، نقش بر آب کرد.  

محاسبه غلط و پیامدهای غیرقابل جبران  

حدس غالب انقلابیون در آن زمان – که آیت‌الله مهدوی کنی نیز به‌صراحت بیان کرده‌اند – این بود که رژیم پهلوی با استفاده از تجمع، قصد داشت «زهرچشم» بگیرد و تصور می‌کرد با این سرکوب خونین، آخرین رمق قیام مردم را خواهد گرفت. اما نتیجه برعکس شد: فاجعه ۱۷ شهریور با عنوان «جمعه سیاه» به نماد جنایات پهلوی بدل شد و اراده ملت را استوارتر کرد.  

آیت‌الله مهدوی کنی: «روز ۱۷ شهریور بنا نبود که تظاهراتی بشود و جامعه روحانیت هم در این مورد اعلامیه رسمی نداد... حدسی که آن زمان زده می‌شد این بود که دستگاه پهلوی می‌خواست از این جمع سوء‌استفاده کند و زهرچشمی بگیرد و لذا آنها بدون اعلام قبلی، به عنوان حکومت نظامی مردم را به رگبار بستند و فکر می‌کردند این آخرین حرکتی است که مردم انجام می‌دهند و با این کار می‌توانند مردم را به تسلیم وادار کنند... اما این هم مثل سایر موارد، به ضرر دستگاه تمام شد و حرارت مردم بیشتر شد.»  

۱۷ شهریور امروز یادآور آن است که تاریخ با خون ملت نوشته می‌شود و اراده مردم، به خون شهیدان گره خورده است؛ اراده‌ای که هیچ قدرتی توان درهم‌شکستن آن را ندارد.