حجتالاسلام روحبخش، فعال رسانه و فضای مجازی، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان با اشاره به نقش بیبدیل حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها) در تبیین و ماندگارسازی پیام عاشورا، اظهار داشت: پس از واقعه کربلا، دستگاه تبلیغاتی حکومت اموی تلاش میکرد با تحریف واقعیتها، امام حسین(علیهالسلام) و یاران ایشان را گروهی شورشگر و خارجشده بر حکومت معرفی کند؛ اما حضرت زینب(سلاماللهعلیها) با بصیرت، شجاعت و قدرت روایتگری خود، این پروژه رسانهای را با شکست مواجه ساخت.
وی با اشاره به ورود کاروان اسرای کربلا به کوفه افزود: در شرایطی که روایت رسمی حکومت در میان مردم منتشر شده بود، حضرت زینب(سلاماللهعلیها) با یک جمله کوتاه اما تأثیرگذار، فضای عمومی را تحت تأثیر قرار دادند. فرمان «اسکتوا» به معنای «ساکت باشید»، نقطه آغاز یکی از مهمترین نبردهای رسانهای تاریخ اسلام بود؛ نبردی که بدون ابزارهای رسانهای رایج، اما با اتکا به قدرت کلام و حقیقت شکل گرفت.
این فعال رسانهای با بیان اینکه یکی از مهمترین تکنیکهای ارتباطی حضرت زینب(سلاماللهعلیها) استفاده از «قلاب رسانهای» یا جلب توجه مخاطب بود، تصریح کرد: در فضای رسانهای امروز نیز چند ثانیه نخست برای جلب توجه مخاطب تعیینکننده است. حضرت زینب(سلاماللهعلیها) در میان هیاهوی کوفه با یک فرمان قاطع، توجه افکار عمومی را به خود جلب کردند و سپس پیام اصلی را منتقل ساختند.
وی ادامه داد: دستور قاطع، لحن مقتدرانه، شکستن انتظار مخاطبان و تسلط کامل بر فضای جمعی، از عواملی بود که این تکنیک را به اقدامی موفق تبدیل کرد. همانگونه که در فضای رسانهای امروز نیز یک جمله تکاندهنده، سؤال چالشبرانگیز یا بیان یک واقعیت غیرمنتظره میتواند مخاطب را برای ادامه همراهی با محتوا ترغیب کند.
حجتالاسلام روحبخش در ادامه به دومین تکنیک حضرت زینب(سلاماللهعلیها) اشاره کرد و گفت: تخریب اعتبار روایت دشمن، از دیگر شیوههای مؤثر بانوی بزرگ عاشورا بود. حکومت اموی تلاش داشت با تبلیغات گسترده، حقیقت را وارونه جلوه دهد؛ اما حضرت زینب(سلاماللهعلیها) با خطاب قرار دادن مردم کوفه و یادآوری عهدشکنیها و خیانتهای آنان، اعتبار روایت رسمی حکومت را زیر سؤال بردند.
وی افزود: ایشان با بهرهگیری از استدلالهای قرآنی، تذکر نسبت به جنایات رخ داده و بیدار کردن وجدان عمومی، فضایی ایجاد کردند که مخاطبان ناچار به بازنگری در باورهای خود شدند. این همان روشی است که امروز نیز در جنگ روایتها از طریق آشکارسازی تناقضهای رفتاری و گفتاری جریانهای رسانهای مورد استفاده قرار میگیرد.
تغییر چارچوبهای ذهنی و تبدیل حقیقت به روایت ماندگار
این پژوهشگر حوزه رسانه، واژگونی چارچوب یا تغییر چارچوبهای ذهنی مخاطب را از دیگر تکنیکهای مهم حضرت زینب(سلاماللهعلیها) دانست و اظهار کرد: حکومت اموی تلاش داشت واقعه کربلا را به عنوان پیروزی حکومت بر یک شورش معرفی کند، اما حضرت زینب(سلاماللهعلیها) چارچوب روایت را به طور کامل تغییر دادند.
وی خاطرنشان کرد: در روایت زینبی، امام حسین(علیهالسلام) نه یک شورشگر، بلکه فرزند رسول خدا(صلیاللهعلیهوآله) و نماد حق و عدالت بود و یزید نیز نه یک حاکم پیروز، بلکه مظهر ظلم و جنایت معرفی شد. این تغییر چارچوب موجب شد آنچه حکومت پیروزی مینامید، در حافظه تاریخ به عنوان رسوایی و شکست ثبت شود.
حجتالاسلام روحبخش با اشاره به کاربرد این اصل در فضای رسانهای معاصر گفت: در بسیاری از تحولات منطقهای و بینالمللی، طرفهای درگیر تلاش میکنند با تعریف چارچوبهای متفاوت، افکار عمومی را به سمت روایت مطلوب خود هدایت کنند. از این رو، کنترل چارچوبهای ذهنی مخاطبان یکی از مهمترین مؤلفههای اثرگذاری رسانهای به شمار میرود.
وی در ادامه به موضوع دور زدن سانسور پرداخت و بیان کرد: حضرت زینب(سلاماللهعلیها) در شرایطی سخن گفتند که تمامی ابزارهای اطلاعرسانی در اختیار حکومت بود؛ اما با انتخاب زمان مناسب، بهرهگیری از آیات قرآن کریم و استفاده از زبان کنایه و استعاره، توانستند پیام خود را به جامعه منتقل کنند.
این فعال رسانهای افزود: بهرهگیری از فرصتهای حساس و بحرانی، استفاده از منابعی که امکان انکار آنها وجود ندارد و انتقال پیام از طریق شیوههای غیرمستقیم، از جمله راهبردهایی است که همچنان در فضای رسانهای جهان کاربرد دارد.
وی مهمترین و ماندگارترین تکنیک حضرت زینب(سلاماللهعلیها) را تبدیل حقیقت به روایت عنوان کرد و گفت: حقیقت، رخداد خارجی است؛ اما روایت، تفسیری است که از آن رخداد ارائه میشود. حکومت اموی تلاش داشت شهادت امام حسین(علیهالسلام) را به گونهای دیگر روایت کند، اما حضرت زینب(سلاماللهعلیها) با روایت صحیح این حادثه، حقیقت عاشورا را برای همیشه در حافظه تاریخی امت اسلامی ثبت کردند.
حجتالاسلام روحبخش تصریح کرد: انسانیسازی قربانیان، تصویرسازی ذهنی، بهرهگیری از استعارهها و مفاهیم ماندگار، روایت داستانی و ترسیم آیندهای روشن برای جبهه حق، از مهمترین مؤلفههای روایتپردازی حضرت زینب(سلاماللهعلیها) بود.
وی افزود: آنچه امروز درباره کربلا، عاشورا و نهضت حسینی میدانیم، محصول روایتگری دقیق و هوشمندانهای است که توسط حضرت زینب(سلاماللهعلیها) و امام سجاد(علیهالسلام) صورت گرفت؛ روایتی که توانست حقیقت را از میان انبوه تبلیغات و تحریفها عبور دهد.
این فعال رسانه و فضای مجازی تأکید کرد: جنگ روایتها پدیدهای مختص عصر حاضر نیست، بلکه ریشهای عمیق در تاریخ دارد. حضرت زینب(سلاماللهعلیها) بیش از ۱۴ قرن پیش به جهانیان آموختند که برای پیروزی حقیقت، تنها داشتن حق کافی نیست؛ بلکه باید توان روایتگری، اقناع مخاطب و انتقال مؤثر پیام نیز وجود داشته باشد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: امروز نیز هرکس بتواند چارچوبهای ذهنی مخاطبان را مدیریت کند و روایت معتبرتری ارائه دهد، در میدان رسانه موفقتر خواهد بود و این همان درسی است که مکتب عاشورا و شخصیت حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها) در اختیار فعالان فرهنگی و رسانهای قرار داده است.
