به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام ابوالقاسم مقیمی حاجی، معاون آموزش حوزههای علمیه کشور، در رویداد علمی نیمروزه رشته فقه تعلیم و تربیت که با همکاری مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(صلیاللهعلیهوآله) و حوزه علمیه خراسان، در دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی و با حضور مدیران، اساتید و پژوهشگران حوزوی برگزار شد، به تبیین مبانی نظری، ساختار آموزشی، چالشهای اجرایی و الزامات توسعه این رشته تخصصی پرداخت.
وی با ابراز خرسندی از توجه حوزه علمیه خراسان به رشتههای تخصصی اظهار داشت: خوشبختانه در سالهای اخیر، طراحی رشتههای تخصصی در حوزه شتاب گرفته و طی هفت تا هشت ماه گذشته، کلیات برنامههای درسی چند رشته در کمیسیون مراکز تخصصی تصویب شده و اکنون در مرحله تدوین سرفصلها برای ارائه به شورای گسترش قرار دارد.
پیشگامی فقه تربیت در میان فقههای تخصصی
معاون آموزش حوزههای علمیه کشور با اشاره به پیشینه فقه تربیت گفت: فقه تربیت از جمله رشتههایی است که به دلیل آثار علمی تولیدشده توسط برخی اساتید و مراکز، پیشگام سایر فقههای تخصصی بوده است؛ نخستین تجربههای رسمی اجرای این رشته در مقطع سطح چهار در برخی مراکز شکل گرفت و بهتدریج سایر مراکز نیز به آن پیوستند تا در نهایت، ساختار آموزشی آن در مرکز مدیریت به تصویب رسید.
وی افزود: تجربه اجرا نشان داد که ورود به فقههای تخصصی بدون پشتوانه قوی فقه و اصول عمومی، به خروجی مطلوب منتهی نمیشود؛ از همین رو، غالب مراکزی که این رشتهها را اجرا میکنند، شرط گذراندن چند سال درس خارج عمومی را برای پذیرش در سطح چهار در نظر گرفتهاند.
تأملی در عنوان «فقه تعلیم و تربیت»
حجتالاسلام مقیمی حاجی در ادامه، با طرح بحثی مفهومی درباره عنوان این رشته اظهار داشت: در تعریف عام تربیت، تعلیم نیز مندرج است و از این جهت، ذکر تعلیم در کنار تربیت ضرورتی مفهومی ندارد، مگر آنکه مقصود، برجستهسازی یک ساحت مستقل باشد.
وی تصریح کرد: اگر عنوان رشته بر «تعلیم و تربیت» استوار است، این دوگانه باید در سرفصلها نیز بهصورت متوازن بازتاب یابد. در فهرست ارائهشده، محورهایی مانند تربیت اعتقادی، عبادی، اخلاقی، اجتماعی و حتی جنسی دیده میشود، اما فقه تعلیم بهصورت مستقل و هموزن سایر ساحتها چندان برجسته نیست؛ این بخش، بهویژه در مقطع نخست، نیازمند تقویت و طراحی دقیقتر است.
معاون آموزش حوزههای علمیه کشور با اشاره به ساختار آموزشی حوزه گفت: در نظام آموزشی قم، رشتههای فقه تخصصی عمدتاً از سطح چهار آغاز شدهاند؛ زیرا هدف این رشتهها، تربیت نیروهایی است که توان نظریهپردازی و پاسخگویی اجتهادی به مسائل نوپدید را داشته باشند و این مهم بدون استحکام پایههای اصولی و فقهی ممکن نیست.
وی تأکید کرد: تجربه نشان داده است که آغاز این رشتهها از سطح سه، در حالی که طلبه هنوز درگیر تثبیت مبانی فقه و اصول است، میتواند به تضعیف بنیانهای اجتهادی بینجامد؛ حتی برخی مراکز، علاوه بر اتمام سطح چهار، دو سال درس خارج عمومی را نیز شرط ورود به رشته تخصصی قرار دادهاند تا قدرت تحلیل فقهی و فهم مبانی استدلالی در دانشپژوه تقویت شود.
حجتالاسلام مقیمی حاجی با اشاره به بحث مقاطع پیوسته سطح سه و چهار اظهار داشت: تصمیمگیری درباره پیوستگی مقاطع باید بر اساس مطالعات دقیق صورت گیرد؛ تاکنون مطالعهای جامع و نظاممند درباره مقاطع پیوسته در حوزه انجام نشده و اتخاذ سیاست آموزشی بدون پشتوانه پژوهشی میتواند پیامدهای ناخواستهای به همراه داشته باشد.
وی با بیان اینکه بخش قابلتوجهی از ریزش طلاب پس از سطح دو رخ میدهد، افزود: پیش از هر تصمیمی، باید تعریف روشنی از «ریزش» ارائه شود. طلبهای که پس از طی مقطع مشخص، در آموزشوپرورش، نهادهای فرهنگی یا سایر مناصب اجتماعی مشغول خدمت میشود و ارتباط خود را با حوزه حفظ میکند، لزوماً ریزش محسوب نمیشود؛ در همین راستا، طرح «امتداد» با هدف حفظ پیوند طلاب فعال در عرصههای اجتماعی با بدنه حوزه تدوین شده است.
معاون آموزش حوزههای علمیه کشور در ادامه، به تشریح الگوی طراحی رشتههای فقه تخصصی پرداخت و گفت: برای ایجاد همسانی میان رشتههایی همچون فقه تربیت، فقه اقتصاد، فقه امنیت و فقه سیاست، الگویی سهلایه تدوین شده است.
وی در توضیح این سه لایه بیان کرد: لایه نخست، دروس موضوعشناسی و دانش تخصصی روز است؛ به این معنا که دانشپژوه باید با ادبیات و مبانی علوم تربیتی، اقتصاد یا سیاست آشنا شود و موضوع را بهدرستی بشناسد.
حجتالاسلام مقیمی حاجی ادامه داد: لایه دوم، دروس مرتبط با نظام فکری اسلام و مبانی علوم انسانی اسلامی است که شامل فلسفههای مضاف، مباحث انسانشناسی، اخلاق، فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و نقد مبانی علوم انسانی غربی میشود.
وی افزود: لایه سوم، دروس فقه تخصصی است که به بررسی احکام، قواعد و مباحث اجتهادی در ساحتهای مختلف آن رشته میپردازد.
وی خاطرنشان کرد: در سطح چهار حوزه قم، از مجموع حدود ۴۰ واحد درسی، تقریباً نیمی به فقه تخصصی و نیمی دیگر به دو بخش موضوعشناسی و مبانی اسلامی اختصاص دارد. افزون بر این، برای دانشپژوهانی که سابقه تحصیل دانشگاهی مرتبط ندارند، برخی واحدهای پیشنیاز نیز پیشبینی شده است.
حجتالاسلام مقیمی حاجی با اشاره به برخی نقدهای وارد بر ساختار علوم تربیتی در ایران گفت: در برخی قرائتها، علوم تربیتی موجود در دانشگاههای کشور، تحت تأثیر پررنگ روانشناسی شکل گرفته است. اگر بناست این الگو مبنای دروس موضوعشناسی در رشته فقه تعلیم و تربیت قرار گیرد، باید نسبت آن با مبانی اسلامی و سایر رویکردهای تربیتی، بهصورت نقادانه بررسی شود.
وی تأکید کرد: طراحی دروس نباید صرفاً بازتاب الگوی رایج دانشگاهی باشد، بلکه باید با نگاه انتقادی و متناسب با هویت حوزوی تنظیم شود.
معاون آموزش حوزههای علمیه کشور در بخش دیگری از سخنان خود، بر تفکیک دقیق میان درس خارج سنتی و دروس رشته تخصصی تأکید کرد و گفت: در تجربه قم، طلاب رشتههای فقه تخصصی همزمان در درس خارج مرتبط شرکت میکنند، اما دروس رشته، جایگزین درس خارج نمیشود.
وی افزود: درس خارج باید با فراغت و عمق اجتهادی خود دنبال شود و فرصت تتبع گسترده و استدلال عمیق را فراهم آورد. در مقابل، دروس رشته تخصصی با رویکردی تمهیدی و نیمهاستدلالی، احاطهای منظم بر مسائل و ساحتهای مختلف آن حوزه ایجاد میکند. انتظار اجرای کامل سبک درس خارج در قالب چند واحد درسی، واقعبینانه نیست.
ضرورت توسعه تدریجی و تقویت هیئت علمی
حجتالاسلام مقیمی حاجی با اشاره به ظرفیت اجرای این رشته در مشهد اظهار داشت: از نظر ادبیات علمی و منابع موجود، امکان اجرای دروس پیشبینیشده در حد واحدهای مصوب وجود دارد؛ اما توسعه این رشته باید تدریجی و متناسب با توان استادان متخصص باشد.
وی هشدار داد: گسترش شتابزده مراکز بدون تأمین اساتید توانمند، موجب افت کیفیت و تبدیل دروس تخصصی به متنخوانی صرف خواهد شد. مدیریت حوزه باید با برنامهریزی چندساله، ضمن محدود نگه داشتن ظرفیت پذیرش در سالهای نخست، به تربیت و تقویت اساتید اهتمام ورزد.
معاون آموزش حوزههای علمیه کشور تأکید کرد: امروز اصل ضرورت فقههای تخصصی برای حوزه روشن است و چالش اصلی، کیفیت طراحی، استحکام مبانی و تضمین خروجیهایی است که بتوانند در عرصه نظریهپردازی و پاسخگویی به مسائل نوپدید تعلیم و تربیت ایفای نقش کنند.
